Sukcesy i porażki służb specjalnych II RP

Czwartek, 20 lutego 2014 (13:37)

„Służby specjalne II RP (1918–1939). Blaski i cienie” – to tytuł wystawy, jaką do końca lutego można oglądać w Centrum Innowacji i Transferu Wiedzy Techniczno-Przyrodniczej Uniwersytetu Rzeszowskiego.

Wystawa poświęcona polskim służbom specjalnym przygotowana została przez Centralny Ośrodek Szkolenia Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego im. gen. dyw. Stefana Roweckiego „Grota” w Emowie przy współpracy z Instytutem Pamięci Narodowej.

Obrazuje ona wybrane aspekty działalności służb specjalnych, o których ze zrozumiałych względów wiemy niewiele. Tymczasem, jak wynika z ekspozycji, ich zasługi dla Polski są ogromne. Na dziesięciu planszach została przedstawiona działalność i rola służb specjalnych w okresie międzywojennym, od utworzenia wywiadu wojskowego II Rzeczypospolitej po sytuację we wrześniu 1939 roku.

Pierwszym znaczącym sukcesem służb specjalnych było złamanie przez kryptologów szyfrów i odczytanie tajnej korespondencji Armii Czerwonej w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Jednym z autorów tego sukcesu był por. Jan Kowalewski, którego sylwetka jest szeroko prezentowana na wystawie. W sierpniu 1920 r. w przełomowym momencie wojny dzięki złamaniu kodu udało się nadać fałszywe komunikaty do głównodowodzącego Michała Tuchaczewskiego, co znacznie przyczyniło się do polskiego zwycięstwa.

Dzięki wystawie można dowiedzieć się, na czym polegała sowiecka prowokacja „Trust” czy akcje z lat 30. o kryptonimach „Ciotka” i „Wózek”, które miały na celu sprawdzanie zawartości niemieckich pociągów transportowych przejeżdżających przez terytorium Polski. Ingerencja polskich służb polegała na tym, że niemieckie wagony odplombowywano, robiono zdjęcia, wykonywano szkice poszczególnych elementów uzbrojenia, później zacierano ślady tych działań. Dzięki temu wiedza polskich służb o uzbrojeniu Niemców stawała się szersza.

Na wystawie można zapoznać się także z kulisami jednego z najbardziej znaczących, a zarazem spektakularnych sukcesów służb specjalnych II RP, jakim było złamanie kodu Enigmy – słynnej niemieckiej maszyny szyfrującej.

Mimo zaangażowania służb wielu państw udało się to polskim uczonym – matematykom Marianowi Rajewskiemu, Jerzemu Różyckiemu i Henrykowi Zygalskiemu. Prezentowane są także nieznane wcześniej dokumenty rzucające nowe światło na niektóre aspekty działalności służb specjalnych II RP. Jednym z nich jest dokument z przesłuchania mjr. Jerzego Sosnowskiego – szefa polskiej placówki wywiadowczej w Berlinie, który podając się za barona i przeciwnika sanacji, stworzył siatkę wywiadowczą na terenie Niemiec. Protokół z przesłuchania ze stycznia 1940 r. przez NKWD jest ostatnim znanym dokumentem dotyczącym historii mjr. Jerzego Sosnowskiego, którego losy po 1942 r. ze względu na brak dostępu do archiwów Federacji Rosyjskiej są wciąż nieznane.

Wystawa, którą można oglądać do końca lutego na Uniwersytecie Rzeszowskim, prezentuje dokonania służb wywiadowczych i kontrwywiadowczych II RP, ale także ich problemy i porażki, jak chociażby utratę archiwów Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego w 1939 roku.

Mariusz Kamieniecki