IPN: Tablica pamięci sierżanta Józefa Franczaka, ps. Lalek

Piątek, 20 października 2023 (11:07)

Wydarzenie odbędzie się w środę 25 października
o godz. 11.00 w kościele garnizonowym pw. św. Jerzego
w Sopocie.

Józef Franczak, ps. Lalek, Laluś (1918-1963), żołnierz Wojska Polskiego w 1939 r., podoficer Armii Krajowej, Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, ostatni żołnierz podziemia antykomunistycznego, urodził się w 1918 r. Przed wojną ukończył Szkołę Podoficerskiej Żandarmerii
w Grudziądzu, a następnie służył w Równem na Wołyniu. We wrześniu 1939 r. walczył z Sowietami. Trafił do niewoli, z której udało mu się zbiec i powrócić w rodzinne strony.
W czasie okupacji niemieckiej w ZWZ-AK w Obwodzie Lublin dowodził drużyną, a następnie plutonem. Prowadził też zajęcia w konspiracyjnej szkole podoficerskiej.
Po wkroczeniu Armii Czerwonej w 1944 r. został przymusowo wcielony do „ludowego” wojska, z którego zdezerterował. Później ukrywał się w Łodzi i Sopocie.

Podczas amnestii w 1947 r. nie ujawnił się, ale pozostał
w podziemiu, obejmując dowództwo pododdziału Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”. Wraz ze swoimi partyzantami (było ich zazwyczaj od czterech do sześciu) patrolował podległy mu teren na pograniczu powiatów lubelskiego i krasnostawskiego. Zbierali informacje dotyczące aresztowań i operacji przeprowadzanych przez aparat represji, a także na temat osób współpracujących
z UB oraz najbardziej gorliwych funkcjonariuszy aparatu represji. Organizowali też zasadzki na małe patrole milicyjne, akcje ekspropriacyjne oraz wykonywania kar chłosty lub śmierci na konfidentach i aktywistach komunistycznych. Patrole musiały ciągle uchodzić
przed ścigającymi je grupami operacyjnymi UB-KBW.

Oddział Franczaka został rozbity przez grupę operacyjną UB i KBW w maju 1948 r. „Lalusiowi” udało się uciec
z kotła obławy, jednak doskonale wiedział, że jeśli
zostanie aresztowany, to sąd wymierzy mu karę śmierci. Kontynuował walkę w podziemiu do 1963 r. W sumie
dla Polski poświęcił 24 lata swojego życia, z czego 18 lat walczył z reżimem komunistycznym. Swoją ostatnią akcję bojową w strukturach WiN przeprowadził 10 lutego 1953 r. w Piaskach, kiedy to doszło do walki z Milicją Obywatelską. W jej trakcie zginął ostatni dowódca „Lalka”
– ppor. Stanisław Kuchciewicz „Wiktor”. Od tego momentu Franczak działał samodzielnie.

Stworzył sieć zaufanych osób, dzięki której mógł skutecznie ukrywać się przed funkcjonariuszami bezpieki. W jednym z raportów oficer SB napisał, że przez kilka lat organa nie otrzymywały żadnych informacji o miejscu jego pobytu, a nawet że „Laluś” był informowany na bieżąco
o pojawieniu się w terenie funkcjonariuszy MO. 

Poległ 21 października 1963 r. w Majdanie Kozic Górnych, podczas obławy sił bezpieczeństwa, zdradzony przez konfidenta SB. Jego zbezczeszczone ciało, pozbawione głowy, złożono na cmentarzu w Lublinie w bezimiennej mogile. Po 20 latach siostra Franczaka otrzymała zgodę
na ekshumację i złożenie szczątków brata w rodzinnym grobowcu w Piaskach. Czaszkę ostatniego partyzanta podziemia niepodległościowego Józefa Franczaka odnaleziono w 2015 r. w zbiorach Uniwersytetu Medycznego w Lublinie. To efekt śledztwa prowadzonego przez lubelski oddział Instytutu Pamięci Narodowej.
Przez kilkadziesiąt lat była materiałem dydaktycznym
dla studentów lubelskiej Akademii Medycznej.

W marcu 2008 r. prezydent RP Lech Kaczyński nadał sierż. Józefowi Franczakowi Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski za wybitne zasługi
dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej.

AB, ipn.gov.pl