Setna rocznica plebiscytu na Górnym Śląsku

Sobota, 20 marca 2021 (14:51)

Prezes IPN Jarosław Szarek poinformował, że uroczystość w Krakowie inauguruje tegoroczną prezentację wystaw IPN poświęconych powstaniom śląskim we wszystkich miastach wojewódzkich kraju. Ekspozycja pozostanie w stolicy Małopolski do końca kwietnia.

Krakowska premiera ekspozycji ilustrującej powstania śląskie nie jest przypadkowa, ponieważ Kraków i znajdujący się w nim pomnik Grunwaldzki były symbolicznym miejscem dla wielu mieszkańców Górnego Śląska, którzy pod pruskim zaborem na co dzień spotykali się z butą i represjami za to, że chcą być Polakami.

– To miasto, po przedarciu się przez graniczne kordony było tym, które dawało im siłę. To ich wizyty […] w tym mieście, gdzie każdy kamień i każdy budynek mówi o dumnej, wielowiekowej historii Rzeczpospolitej, dodawały im siły – mówił Szarek.

– Wielu Górnoślązaków tu tej miłości do Polski się uczyło, tak silnej, że gdy wybuchły powstania śląskie, mogli za tą Polskę, której od wieków nie było na mapie Europy, oddawać życie – podkreślił szef IPN.

Drugim elementem, który autorzy wystawy chcą wskazać poprzez jej premierową prezentację w Krakowie – zaznaczył Szarek – jest to, że powstania śląskie były wspierane przez całą Polskę, w tym mieszkańców Krakowa.

Wystawa „Powstania śląskie 1919-1921” została przygotowana przez Oddziałowe Biuro Edukacji Narodowej IPN w Katowicach, w ramach projektu wystaw elementarnych Instytutu Pamięci Narodowej. Jej autorką jest Aleksandra Korol-Chudy.

Ekspozycja składa się z 15 paneli prezentujących w układzie chronologicznym najważniejsze wydarzenia z lat 1918-1922. Koniec I wojny światowej, I i II Powstanie Śląskie, plebiscyt górnośląski oraz poprzedzająca go kampania propagandowa, III Powstanie Śląskie, a w końcu podział regionu i przejęcie części Górnego Śląska przez polską administrację – to kluczowe punkty tej opowieści.

Wykorzystano fotografie i dokumenty ze zbiorów: Archiwum Archidiecezjalnego w Katowicach, Muzeum Czynu Powstańczego w Górze św. Anny, Muzeum 2. Korpusu w Józefowie, Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, Francuskiej Biblioteki Narodowej, Biblioteki Śląskiej, Biblioteki Narodowej, Narodowego Archiwum Cyfrowego, Grzegorza Grześkowiaka.

Sprawa przynależności państwowej Górnego Śląska, decydowała się w latach 1919-1921. Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 r. wzmogło działający tam polski ruch narodowy, zwalczany przez niemiecką administrację i wojsko. Walka o wpływy narodowe skutkowała m.in. trzema powstaniami śląskimi w latach 1919-1921.

20 marca 1921 r. na Górnym Śląsku odbył się plebiscyt, w którym mieszkańcy wypowiedzieli się, czy życzą sobie przyłączenia tego regionu do Niemiec, czy też do Polski. Głosowanie zarządzone zostało zgodnie z postanowieniem traktatu wersalskiego z 28 czerwca 1919 r., kończącego zmagania I wojny światowej i ustalającego nowy ład polityczny w Europie.

Jak przypomniała Aleksandra Korol-Chudy, w plebiscycie wzięło udział około 1,2 mln osób – 97,5 proc. uprawnionych. 59,4 proc. opowiedziało się za przynależnością Górnego Śląska do Niemiec, a 40,3 proc. zagłosowało za Polską.

Po plebiscycie projekt Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej zakładał przyznanie Polsce jedynie południowo-wschodniego skrawka obszaru plebiscytowego, skutkował wybuchem III Powstania Śląskiego, po którym zdecydowano o korzystniejszym dla Polski podziale Górnego Śląska. Z obszaru plebiscytowego do Polski przyłączono 29 proc. obszaru i 46 proc. ludności. W Polsce znalazły się m.in. Katowice, Świętochłowice, Królewska Huta (obecny Chorzów), Rybnik, Lubliniec, Tarnowskie Góry i Pszczyna.

APW, PAP