Niemiecki obóz dla dzieci

Wtorek, 13 października 2020 (09:17)

Przez Kinder-KL Litzmannstadt przeszło od 2 do ponad 3 tys. polskich dzieci. Ze względu na dużą śmiertelność miejsce to nazywano „Małym Oświęcimiem”.

Koncepcja obozu według pomysłu kierownika Krajowego Urzędu ds. Młodzieży w Katowicach Alvina Brockmanna pojawiła się latem 1941 r., a projektem zainteresowali się główny inspektor niemieckich obozów koncentracyjnych Oswald Pohl oraz Heinrich Himmler. Niemcy wzorowali się na funkcjonującym od 1941 r. obozie dla nieletnich Niemców w Moringen w Dolnej Saksonii, gdzie więziono również młodzież z Czechosłowacji oraz Polski.

Na potrzeby łódzkiego obozu w czerwcu 1942 r. Niemcy wyłączyli z Litzmannstadt Ghetto 5-hektarową działkę. Zamkniętą strefę wyznaczono w kwartale ul. Górniczej, Emilii Plater, Brackiej i Przemysłowej, a teren otoczono 3-metrowym płotem zwieńczonym drutem kolczastym. „Izolacja getta była istotnym argumentem, ponieważ uniemożliwiała ucieczkę z miejsca odosobnienia oraz nie pozwalała na skuteczną infiltrację obozu przez polski ruch oporu” – zauważa Artur Ossowski, naczelnik Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN w Łodzi.

Pierwszych więźniów przywieziono na początku grudnia 1942 r.; oficjalnie obóz został otwarty 11 grudnia. Mali więźniowie mieli mieć 12–16 lat, ale w transportach coraz częściej były umieszczane kilkuletnie dzieci. W ocenie Niemców dzieci te były potomstwem „niebezpiecznych bandytów”, co oznaczało, że ich rodzice lub opiekunowie należeli do ruchu oporu. Posługiwano się również terminem „element aspołeczny”, którym określano m.in. przestępców kryminalnych, włóczęgów, ulicznych handlarzy, chuliganów, złodziei czy osoby nieprzestrzegające godziny policyjnej i unikające pracy. Oprócz dzieci z Łodzi w obozie umieszczono te ze Śląska, Kujaw, Wielkopolski czy Pomorza Gdańskiego.

Jednym z więźniów był Jerzy Jeżewicz, którego rodzice byli zaangażowani w działalność w ruchu oporu. Do Łodzi został wywieziony z Mosiny k. Poznania. – To był rok 1943, dokładnie 10 września. Ja miałem wtedy dwa i pół roku, a mój brat trzy i pół. Rodzice działali w ruchu oporu, w organizacji dr. Franciszka Witaszka. Cały oddział został zdradzony, a kiedy Niemcy dostali nazwiska uczestników tego ruchu, następowało aresztowanie całych rodzin. Z tego powodu myśmy zostali aresztowani. Rodzice byli aresztowani w nocy 9 września. Ojciec został zabrany najpierw do Fortu VII w Poznaniu, potem został wywieziony do Mauthausen-Gusen, z kolei matka została wywieziona do obozu Auschwitz. 10 września przyszli po nas – wspomina w rozmowie z PAP Jerzy Jeżewicz.

Obóz podzielono na dwie części. Strefa dla chłopców stanowiła ok. 75 proc. obszaru, zaś część dla dziewcząt oraz najmniejszych dzieci obojga płci zajmowała resztę przestrzeni i powstała dopiero wiosną 1943 r.

W tym samym czasie co Jerzy Jeżewicz do obozu trafiła Urszula Grenda, która miała 10 lat, kiedy we wrześniu 1943 r. razem z braćmi Jerzym i Eugeniuszem oraz 5-letnią siostrą Domicelą trafiła do obozu na Przemysłowej. – Jak tam przyjechaliśmy, to trudno to sobie wyobrazić – dziecko zabrane z normalnej rodziny, a tutaj łóżka piętrowe, dzieci pogolone, wychudzone. To było coś strasznego. Na drugi dzień poszliśmy do zdjęć – mam je zrobione w sukience, w której zostałam aresztowana – a potem obcinano nam włosy i dano szare mundurki – wspomina Urszula Grenda. Dzieci w obozie pracowały od rana do wieczora. Jak opowiada Grenda, „rano był apel, potem szliśmy do pracy, w szeregach szliśmy następnie na stołówkę, gdzie mieliśmy zupę, a potem znowu szliśmy do pracy. Na pewno pracowaliśmy do godz. 18”.

– Był to obóz, który miał na celu wyniszczenie młodego pokolenia. Robiono to w ścisłej tajemnicy, bo samo usytuowanie obozu było tak wykorzystane, w centrum getta, gdzie było podwójne ogrodzenie i nie było żadnych szans na jakiekolwiek ucieczki dla starszych dzieciaków. Obóz na Przemysłowej niczym nie różnił się od obozów dla dorosłych w innych miejscowościach. Warunki bytowania, praca oraz znęcanie się i mordowanie było takie same. Obóz łódzki różnił się tylko tym, że nie było w nim komór gazowych, ale dzieci mordowano głodem – mówi Jerzy Jeżewicz.

Najmniejsze dzieci wysyłano z łódzkiego obozu do niemieckich ośrodków germanizacyjnych Lebensborn w Ludwikowie, Puszczykowie oraz do tzw. Gaukinderheim w Kaliszu. Niekiedy starsze dzieci przewożono do innych ośrodków pracy, jak obóz w Potulicach, lub – gdy ukończyły 16. rok życia – do niemieckich obozów koncentracyjnych, m.in. do Gross-Rosen, Ravensbrück lub Auschwitz.

Ostatnim dniem funkcjonowania obozu był 18 stycznia 1945 r. – Gdy dzieci wyszły na wolność, okazało się, że poza granicami obozu czeka na nie nowy ból i rozczarowania. Były wygłodzone, chore, przerażone, nie znały drogi do domu, a świat, jaki zastały, był skuty lodem srogiej zimy. Część z tych dzieci była już sierotami, bez środków do życia i wiedzy, od czego zacząć. Wojna odebrała im rodziny, zdrowie, edukację, wiarę. Oni nie byli w stanie zadbać o pamięć tego miejsca, nie potrafili go opisać, nie mieli komu o sobie opowiedzieć. Nastała cisza będąca konsekwencją ukrycia tego obozu przed światem i braku umiejętności „dorosłego” opisania tego, co naprawdę za tym murem się wydarzyło – mówi w rozmowie z PAP Jolanta Sowińska-Gogacz, wraz z Błażejem Torańskim autorka książki „Mały Oświęcim. Dziecięcy obóz z Łodzi”, która niedawno się ukazała.

Wyjeżdżając, Niemcy zabrali z sobą większość dokumentów. – Ponieważ Niemcy więzili na Przemysłowej małe dzieci i – łamiąc własne prawo – zmuszali je do ciężkiej pracy, obóz ten był, jest i będzie symbolem wstydu i hańby. Nie dziwi więc, że starano się zatrzeć jego ślady i sprawić, by temat zniknął z każdej debaty i ze zbiorowej, społecznej pamięci – podkreśla Sowińska-Gogacz.

Na początku lat sześćdziesiątych wraz z budową osiedla mieszkaniowego zostały zatarte granice dawnego obozu, a do dziś zachowała się jedynie siedziba dawnej komendantury przy ul. Przemysłowej 34. Pamięć o obozie jednak przetrwała. Nieopodal terenu w 1971 r. stanął pomnik Martyrologii Dzieci, nazywany również pomnikiem Pękniętego Serca, autorstwa Jadwigi Janus i Ludwika Mackiewicza.

JG, PAP