Decydująca bitwa

Czwartek, 13 sierpnia 2020 (07:38)

W chwili śmiertelnego zagrożenia Polacy szukali ratunku u Tej, która dana jest naszemu Narodowi ku obronie – u Matki Bożej Królowej Korony Polskiej, u świętych patronów Ojczyzny.

W 3 tys. parafii powstały Komitety Obrony Narodowej, Episkopat wspierał działania władz cywilnych i wojskowych. W lipcu na Jasnej Górze księża biskupi zawierzyli Polskę Najświętszemu Sercu Jezusa i ponownie obrali Matkę Bożą Królową Polski, błagając, by „w ciężkiej kraju potrzebie przyszła nam w pomoc”. Niebo odpowiedziało, interwencja Maryi w wigilię święta Wniebowzięcia odwróciła bieg wojny. Bo „jeśli Bóg z nami, któż przeciw nam”.

Pierwsze oddziały sowieckie dotarły do pierwszej linii polskiej obrony późnym wieczorem 12 sierpnia. O poranku następnego dnia dołączyła do nich całość sił sowieckich liczących na tym odcinku pięć dywizji o niepełnych stanach osobowych. Bolszewikom szybko udało się przełamać polską obronę i zdobyć Radzymin. Całkowicie rozbita została 11. Dywizja Piechoty. Bolszewicy wykorzystali ogromną przewagę ognia artyleryjskiego i zaskoczyli polskich żołnierzy. Porażka pierwszego dnia bitwy wywarła ogromne wrażenie na polskich dowódcach. Generał Józef Haller uznał, że utrata Radzymina może zwiastować przełamanie polskiej obrony na dłuższym odcinku frontu i zbliżenie się Sowietów bezpośrednio do granicy Warszawy. Twórca Błękitnej Armii zagroził sądem polowym odpowiedzialnym za porażkę.

Szansę na uporządkowanie polskich szeregów stworzył błąd dowództwa bolszewickiego, które zadowoliło się zajęciem Radzymina i postanowiło wstrzymać pościg za wycofującymi się Polakami. Siły, którymi dysponowali bolszewicy, były bowiem niewystarczające do podjęcia kolejnego uderzenia. Tymczasem następnego dnia pod Radzymin przybyli premier Wincenty Witos, gen. Haller oraz nuncjusz apostolski Achille Ratti. Na porażkę pod Radzyminem zareagował również Józef Piłsudski, który nakazał wsparcie tego odcinka frontu wszystkimi dostępnymi oddziałami, m.in. pancernymi. Ostatecznie pod Radzymin trafiło tylko sześć czołgów Renault FT-17.

Polski sztab otrzymał częściowo odszyfrowany rozkaz bolszewickiego dowództwa. Do jego zaszyfrowania użyto nowego kodu o kryptonimie „Rewolucja”. Z rozkazu wynikało, że Sowieci rzucą na „warszawski” odcinek frontu wszystkie dostępne siły. Nie były one jednak na tyle znaczące, aby polska obrona nie mogła powstrzymać ich uderzenia, a nawet przystąpić do kontrataku. Oznaczało to, że możliwe jest przeprowadzenie planowanej ofensywy na południe i północ od Warszawy, którą gen. Sikorski określił jako „kontrofensywę w wielkim stylu”.

Drugi kluczowy dla losów przedmościa warszawskiego bój toczył się pod wsią Ossów, leżącą na południe od linii kolejowej łączącej Wołomin z warszawską Pragą. 13 sierpnia na polskie oddziały z 8. Dywizji Piechoty płk. Stanisława Burhardta-Bukackiego i 11. Dywizji Piechoty uderzyła 27. Dywizja Strzelecka dowodzona przez jednego z najzdolniejszych dowódców bolszewickich, Witowta Putnę. Sowieci mieli trzykrotną przewagę liczebną. Polacy nie dysponowali również jakimikolwiek rezerwami poza niemal zupełnie niewyszkolonymi ochotnikami; głównie uczniami i studentami warszawskich uczelni.

Do wieczora 13 sierpnia mimo braku wystarczających możliwości Polacy podejmowali próby kontrataków. Ponawiano je także wczesnym rankiem 14 sierpnia. Wszystkie załamały się w ogniu bolszewickich ciężkich karabinów maszynowych. Później bolszewicka artyleria ostrzelała Ossów, doprowadzając tym do dużych strat po stronie polskiej piechoty i do jej wycofania się z miejscowości. Tym samym padła pierwsza linia obrony przedmościa warszawskiego.

Od wieczora 13 sierpnia w okolice Ossowa napływali żołnierze z rozbitych jednostek oraz żołnierze 236. Ochotniczego Pułku Piechoty. Wśród nich był ks. Ignacy Skorupka. Następnego dnia zginął, idąc na czele jednego z ataków na pozycje bolszewickie.

Przez cały dzień 14 sierpnia trwały próby polskich kontrataków. Losy bitwy przesądziło przybycie z Rembertowa oddziałów z 33. i 36. Pułku Piechoty. Kolejny kontratak prowadzony przez por. Szewczyka wreszcie przyniósł rozstrzygnięcie. Po krótkim przygotowaniu artyleryjskim i wystrzeleniu po pięć naboi dowódca poderwał żołnierzy do ataku na bagnety. Nagłe natarcie w połączeniu z ostrzałem artylerii doprowadziło do paniki w szeregach bolszewików. Ossów został wyzwolony. W kolejnych godzinach ciężar batalii o przedmoście warszawskie przeniósł się pod Radzymin.

14 sierpnia, wigilia święta Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, to dzień przełomowy dla losów Bitwy Warszawskiej. Atakujący wydawali się pewni zwycięstwa. Tego dnia na falach eteru popłynęła bolszewicka odezwa: „Robotnicy Warszawy czują bliskie oswobodzenie. Na murach rozklejane są żądania robotników oddania Warszawy Czerwonej Armii bez bitwy, grożąc w razie przeciwnym niewypuszczeniem z Warszawy ani jednego uzbrojonego żołnierza. Biała Polska kona; jeszcze jedno ostatnie pchnięcie i koniec nikczemnej pańskiej agentury”.

Jej celem było osłabienie morale polskich żołnierzy. Podkreślano w niej, że oddziały bolszewickie są o „15 wiorst od Pragi”. Tego dnia Armia Czerwona dotarła na odległość blisko 13 km od Warszawy. Natarcie bolszewickie zostało jednak zatrzymane, a strona polska przygotowywała się do odbicia Radzymina. Atak na miasto miał zostać przeprowadzony siłami ok. 17 tys. żołnierzy pod dowództwem gen. Lucjana Żeligowskiego. Wieczorem rozpoczęła się ofensywa 5. Armii gen. Sikorskiego. Atak z okolic Modlina miał odciążyć front pod Radzyminem. „Piątej armii przypadło to najszczytniejsze dziś zadanie, by pierwszym uderzeniem rozpocząć i zdecydować rozstrzygający okres polsko-rosyjskiej wojny. […] Na ostrzach Waszych bagnetów niesiecie dziś przyszłość Polski” – napisał gen. Sikorski w odezwie do swoich żołnierzy.

Wczesnym rankiem 15 sierpnia dwa polskie ataki w okolicach Wólki Radzymińskiej i Nieporętu zostały krwawo odparte przez bolszewików. Dopiero kolejne ataki, przeprowadzone siłami trzech dywizji i przy wsparciu lotnictwa oraz czołgów, przyniosły przesunięcie frontu. Radzymin na kilka godzin znalazł się w polskich rękach. Kolejny kontratak sił bolszewickich sprawił, że miasto ponownie przeszło w ich ręce. Również nad Narwią polskie oddziały odniosły istotne sukcesy. Wieczorem oddziały Dywizji Litewsko-Białoruskiej obeszły miasto od południowego wschodu i bez walki zajęły Radzymin. Bolszewicy, obawiając się okrążenia, opuścili ruiny miasta.

16 sierpnia bolszewicy przypuścili kolejny atak na miasto. Mimo mobilizacji wszystkich dostępnych rezerw oraz poprowadzenia ataku przez dowódcę jednej z dywizji próba odbicia miasta zakończyła się klęską. Do wieczora polskie siły odzyskały pozycje utracone w pierwszych godzinach starcia. Następnego dnia Sowieci rozpoczęli generalny odwrót na wschód. Tego samego dnia wysunięte oddziały dwóch polskich frontów spotkały się w Mińsku Mazowieckim. Losy bitwy były rozstrzygnięte. Dla jej losów kluczowy okazał się wysiłek kilkudziesięciu tysięcy żołnierzy walczących pod Radzyminem i Ossowem. Już w sierpniu 1920 r. boje pod Radzyminem i Ossowem stały się najważniejszymi elementami legendy Bitwy Warszawskiej.

JG, PAP