Tym, którzy walczyli o wolną Polskę
Wtorek, 4 listopada 2014 (19:00)Z dr Ewą Leniart, dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie, rozmawia Mariusz Kamieniecki
Jedną z form honorowania przez Instytut Pamięci Narodowej osób zasłużonych dla polskiej wolności jest Krzyż Wolności i Solidarności – jaki charakter posiada to odznaczenie?
- Krzyż Wolności i Solidarności został ustanowiony w 2010 r. jako forma uhonorowania opozycjonistów wobec dyktatury komunistycznej, którzy przynajmniej przez 12 miesięcy byli aktywnymi członkami nielegalnych organizacji stawiających sobie za cel odzyskanie przez Polskę niepodległości i suwerenności lub obronę praw człowieka i prowadzili działalność zagrożoną odpowiedzialnością karną lub represjami dla osiągnięcia wspomnianych celów.
Działalność ta musiała być prowadzona w okresie 1 stycznia 1956 do 4 czerwca 1989 r., z wyłączeniem okresu od 31 sierpnia 1980 r. do 12 grudnia 1981 r., czyli okresu tzw. karnawału „Solidarności”. Krzyż Wolności i Solidarności może być nadawany także pośmiertnie osobom, które zostały zabite lub doznały ciężkiego uszczerbku na zdrowiu względnie były więzione bądź internowane przez okres co najmniej 30 dni. Nie mają natomiast prawa do tego odznaczenia funkcjonariusze i pracownicy organów bezpieczeństwa komunistycznego państwa oraz tajni współpracownicy. Z inicjatywą zgłoszenia określonej osoby do odznaczenia Krzyżem Wolności i Solidarności mogą wystąpić organy samorządowe, organizacje społeczne i zawodowe, kierując swój wniosek do prezesa IPN.
Kto był inicjatorem tego państwowego odznaczenia, które miało honorować antykomunistycznych opozycjonistów?
- Wniosek o ustanowienie Krzyża Wolności i Solidarności 5 marca 2010 r. do Sejmu RP został złożony przez 31 posłów z różnych klubów parlamentarnych. Inicjatorem projektu był Krakowski Komitet Krzyża Solidarności wraz z innymi organizacjami skupiającymi działaczy opozycji antykomunistycznej, m.in. ze Stowarzyszenia Osób Represjonowanych w Stanie Wojennym. Inicjatywa ta zyskała poparcie ówczesnych: prezesa IPN – Janusza Kurtyki i szefa Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych – Janusza Krupskiego. Sejm, ustanawiając Krzyż Wolności i Solidarności, przywoływał fakt, iż odznaczenie to ustanawia się przed 30. rocznicą powstania NSZZ „Solidarność”, aby oddać hołd działaczom „Solidarności” – ruchu społecznego, który w walce o wolną i suwerenną Polskę odegrał szczególną rolę.
Jak wygląda procedura przyznawania Krzyża Wolności i Solidarności?
- W celu przyznania Krzyża Wolności i Solidarności należy skierować wniosek o nadanie tego odznaczenia. Warunkiem wszczęcia stosownej procedury jest złożenie podpisu przez osobę, której wniosek dotyczy na formularzu wniosku, który jest dostępny na stronie internetowej Kancelarii Prezydenta RP. Wypełniony wniosek należy przesłać do właściwego terytorialnie Oddziału IPN. Do wniosku należy załączyć wszelkie posiadane dokumenty potwierdzające okoliczności uzasadniające działalność w organizacjach mających na celu odzyskanie niepodległości i suwerenności lub respektowanie praw człowieka w PRL.
Jednak jeszcze do niedawna nie wszyscy, którzy zasługują na to odznaczenie, mogli je otrzymać…
- W hierarchii odznaczeń państwowych Krzyż Wolności i Solidarności jest umiejscowiony pomiędzy Złotym Krzyżem Zasługi a Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami. A zatem jest to odznaczenie stosunkowo umiejscowione nie najwyżej. Skutkiem tego, funkcjonuje interpretacja Kancelarii Prezydenta RP, iż wszyscy ci, którym ten krzyż się należał, lecz mieli już odznaczenie wyższej rangi, nie mogą otrzymać Krzyża Wolności i Solidarności.
Aktualnie z inicjatywy Senatu RP jest już przez Sejm przegłosowana nowela ustawy o orderach i odznaczeniach. Na podstawie tej noweli Krzyż Wolności i Solidarności - zgodnie z pierwotną wolą inicjatorów jego ustanowienia – będzie odznaczeniem o charakterze pamiątkowym, który będą mogły otrzymać także osoby posiadające już inne, wyższe odznaczenie za swą działalność na rzecz suwerenności i niepodległości państwa polskiego.
Wart podkreślenia jest fakt, że Krzyż Wolności i Solidarności nawiązuje do Krzyża Niepodległości – odznaczenia, które II Rzeczpospolita ustanowiła, aby uhonorować tych, którzy walczyli o niepodległość w 1918 roku
- Krzyż Wolności i Solidarności był rzeczywiście wzorowany na Krzyżu Niepodległości i miał służyć dla uhonorowania wszystkich tych, którzy w latach 1956-1989, będąc zagrożonymi bezpośrednimi represjami ze strony funkcjonariuszy komunistycznego państwa, czynnie zasłużyli się dla odzyskania przez Polskę pełnej niepodległości i suwerenności. Podobnie jak Krzyż Niepodległości, który został ustanowiony w 1930 r., aby uhonorować osoby zarówno cywilne, jak i żołnierzy, którzy przyczynili się czynnie do odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r. Zatem oba te odznaczenia miały w intencji projektodawców posłużyć do uhonorowania tych obywateli Polski, którzy odpowiednio na początku XX wieku, jak i w latach 1956-1989 walczyli o wolne i suwerenne państwo polskie.
Jak wiele osób zostało dotychczas uhonorowanych tym odznaczeniem i jak dużą liczbę w tym gronie stanowią mieszkańcy Podkarpacia?
- Dotychczas ponad tysiąc osób zostało odznaczonych Krzyżem Wolności i Solidarności. Oddział IPN w Rzeszowie wystąpił ze 103 wnioskami o przyznanie tego odznaczenia. Pierwsze regionalne uroczystości wręczania Krzyży Wolności i Solidarności miały miejsce w sierpniu 2013 r. w Stalowej Woli w 25. rocznicę strajków, które przeprowadzili pracownicy Huty Stalowa Wola. Kolejna uroczystość wręczania Krzyży Wolności i Solidarności odbędzie się w Rzeszowie 21 listopada tego roku. W czasie uroczystości aktu wręczenia odznaczeń państwowych oraz Krzyży Wolności i Solidarności dokona prezes IPN dr Łukasz Kamiński.
IPN od momentu swego powstania podejmuje wiele działań na rzecz honorowania bohaterów walki o wolność oraz ofiar represji…
- Uhonorowanie Krzyżem Wolności i Solidarności jest szczególnym podziękowaniem za zaangażowanie w działalność niepodległościową, która częstokroć w latach 1956-1989 podejmowana była z narażeniem życia i zdrowia. Wielu z tych, którzy ją podjęli, pozostaje zapomnianych przez społeczeństwo. Rolą Instytutu jest przywracanie o nich pamięci i troska, aby pamięć ta była kultywowana w kolejnych pokoleniach Polaków, bo dzięki tej ofierze możemy żyć w wolnym kraju. Przywracanie pamięci dokonuje się poprzez publikacje naukowe, organizację spotkań ze świadkami historii, konkursy wiedzy czy konkursy prac plastycznych. Szczególną inicjatywą pozostaje zorganizowana w 30. rocznicę powstania „Solidarności” wespół z rzeszowskim Regionem NSZZ „Solidarność” projekt Żywe Muzeum. W jego ramach młodzi ludzie mogli zetknąć się z bohaterami polskiej wolności lat 80., ale też poznać w Rzeszowie miejsca i wydarzenia ważne dla historii opozycji.