Co szkodzi dziecku
Poniedziałek, 25 marca 2013 (02:05)Pod patronatem
„Naszego Dziennika”
Z lekarzem med. Anną Dudziak-Kaczyńską rozmawia Paulina Gajkowska
W Dniu Świętości Życia odbędzie się organizowana przez Katedrę Psychofizjologii Małżeństwa i Rodziny KUL oraz Fundację Rozwoju KUL Międzynarodowa Konferencja poświęcona ochronie życia i zdrowia dzieci w okresie prekoncepcyjnym, pre- i postnatalnym. Jest Pani jedną z prelegentek. Pani Doktor, proszę powiedzieć, co konkretnie, z medycznego punktu widzenia, nazywamy odpowiedzialnością prokreacyjną?
– Prokreacja jest przekazywaniem życia, czyli płodzeniem i rodzeniem potomstwa. Zdrowie przyszłego potomstwa wymaga, by zadanie to podejmowane było w sposób odpowiedzialny, wyrażający się w trosce o to, co dla przyszłego dziecka jest pożyteczne, i z profilaktyką, czyli zapobieganiem temu, co może dziecku szkodzić. Postawa odpowiedzialności prokreacyjnej wymaga wiedzy o tym, że są czynniki toksyczne mogące zagrażać życiu i zdrowiu dziecka, a ich unikanie jest obowiązkiem rodziców nie tylko wtedy, gdy dziecko już przyszło na świat, ale także przed jego urodzeniem, a nawet poczęciem. Ginekolodzy zwracają uwagę na konieczność podejmowania opieki prekoncepcyjnej (wszelkie przygotowania, w tym medyczne, do poczęcia dziecka) i opieki prenatalnej (przed narodzeniem). Ważne, by wiedza ta dotarła do przyszłych ojców i matek, by ją otrzymali i przyswoili, a potem zgodnie z nią kształtowali swe zachowania.
Jakie zatem są zalecenia dla rodziców podejmujących opiekę prekoncepcyjną i prenatalną?
– Do najważniejszych należy zdrowy tryb życia i zdrowe odżywianie, czyli unikanie fast foodów, konserwowanej żywności, sztucznie barwionych produktów i tych, które mają dłuższą datę przydatności do spożycia. Ponadto należy ograniczyć spożycie alkoholu na 2-3 miesiące przed poczęciem, ponieważ negatywnie wpływa on na komórki jajowe i jakość męskiego materiału genetycznego. Nie należy również pod żadnym warunkiem zażywać narkotyków i palić papierosów. W ramach profilaktyki wad cewy nerwowej u dziecka, zarówno mężczyzna, jak i kobieta powinni na 3 miesiące przed poczęciem dziecka zażywać kwas foliowy (1 tabl. dziennie). Kobieta powinna utrzymać suplementację kwasu foliowego przez pierwsze 3 miesiące ciąży. Bardzo ważne jest też, aby ustabilizować choroby przewlekłe, takie jak cukrzyca, nadciśnienie, choroby tarczycy, choroby przewodu pokarmowego czy reumatyczne. Starania o potomstwo najlepiej podjąć w okresie wyrównania bądź remisji choroby oraz dostosować leki do nowej sytuacji związanej z troską o zdrowie dziecka. Należy zbadać się na okoliczność toksoplazmozy i cytomegalii, i jeśli zostaną one wykryte, należy je leczyć. Warto też zbadać poziom przeciwciał przeciw różyczce – jeśli jest niski lub wcale się nie chorowało i nie było szczepionym – zaszczepić się i z prokreacją odczekać przynajmniej miesiąc po szczepieniu. Powinno się uważać na zdjęcia rentgenowskie oraz tomografię komputerową z racji szkodliwego promieniowania dla dzieci w fazie prenatalnej.
Jakie są skutki braku odpowiedzialności prokreacyjnej i główne zagrożenia, jeśli chodzi o zdrowie zarówno dzieci, jak i matek?
– Liczne choroby, a nawet śmierć dziecka, poronienie lub niezdolność do jego poczęcia są powodowane przez zażywanie przez rodziców narkotyków, palenie papierosów, nieodpowiedzialnie i bez nadzoru lekarza zażywanie leków, a także choroby przebyte w czasie ciąży, których odpowiedzialne matki przez swe świadome działanie profilaktyczne poprzedzające poczęcie dziecka mają szansę uniknąć. Jednym z częstych zagrożeń, bagatelizowanych przez przyszłych rodziców, jest narażenie dziecka poczętego na działanie alkoholu. Ponad 13 proc. Polek w ciąży pije alkohol. Negatywny wpływ może mieć już jednorazowa niewielka jego dawka. Nieważne, jaki napój alkoholowy się pije (piwo, wino, wódka) – etanol to etanol. Po pół godziny stężenie alkoholu we krwi dziecka jest takie, jak we krwi matki. Kobieta naraża swoje dziecko na wystąpienie nieodwracalnych uszkodzeń, mających konsekwencje przez całe dzieciństwo i dorosłość.
Na przykład jakich?
– Największe uszkodzenie mózgu i układu nerwowego spowoduje picie alkoholu w pierwszych kilku tygodniach ciąży. Częściej występują przedwczesny poród, urodzenie martwego dziecka, poronienie. Alkohol może spowodować skurcz naczyń pępowinowych, zaburzając przepływ tlenu i składników odżywczych do dziecka, co niesie ryzyko niedotlenienia, niedożywienia, uszkodzenia mózgu. Zaburza migrację komórek nerwowych, które nie osiągają docelowego miejsca w mózgu. Picie nawet niewielkich ilości może mieć niszczący wpływ na rozwój poznawczy i iloraz inteligencji u dzieci, może obniżyć płodność potomków męskich, którzy jako młodzi mężczyźni wytwarzają spermę gorszej jakości. Nadużywanie alkoholu w ciąży może prowadzić do rozwoju u dziecka zespołu FAS – czyli płodowego zespołu alkoholowego.
Jakie są jego objawy?
– Takie dziecko charakteryzuje się niskim wzrostem, małymi wymiarami ciała, małogłowiem, anomaliami w budowie twarzy: szeroko osadzone oczy, nos krótki i siodełkowaty, cienka górna warga, nisko osadzone i zniekształcone uszy, płaska, szeroka twarz, obfitsze owłosienie skóry głowy. Niekorzystnym następstwem są też zaburzenia budowy narządów wewnętrznych (serca, nerek, wątroby, narządów płciowych), wady układu kostno-mięśniowego, słaba koordynacja, szybkie męczenie się, zaniki kory mózgowej, opóźniony rozwój intelektualny, problemy ze słuchem i wzrokiem. Jeśli nie rozpozna się FAS do 6. roku życia, to pojawią się wtórne zaburzenia natury psychicznej. Ocenia się, że FAS występuje z częstością 1-6 przypadków na 2 tys. żywych urodzeń. Na świat przychodzi więcej dzieci z FAS niż z zespołem Downa. Większość przypadków pozostaje niezdiagnozowana lub zdiagnozowana niewłaściwie.
Do czego może prowadzić palenie papierosów w okresie zarówno przed poczęciem, jak i prenatalnym?
– Palenie papierosów prowadzi do zaburzonej płodności u kobiet z powodu zmian w konsystencji śluzu w szyjce macicy. U mężczyzn może powodować impotencję ze względu na zwiększoną kurczliwość naczyń krwionośnych. Może też powodować niepłodność, oddziałując niekorzystnie na plemniki (zaburzona budowa, zmniejszona ruchliwość), co jest spowodowane kilkoma tysiącami substancji toksycznych znajdujących się w dymie tytoniowym. Negatywne następstwa u dziecka w okresie prenatalnym to opóźnienie rozwoju wewnątrzmacicznego, mała masa urodzeniowa, zaburzenia rozwoju układu oddechowego. Najpoważniejszą konsekwencją u dziecka palaczki jest zespół nagłej śmierci noworodka, tzw. śmierć łóżeczkowa wynikająca z nagłego bezdechu.
Czy i jak nieodpowiedzialność w zakresie życia seksualnego wpływa na zdrowie potomstwa tak zachowujących się rodziców?
– Przedwczesne podjęcie współżycia seksualnego w okresie tzw. immunologicznego dziewictwa (oczym pisze L. Weström), jak również liczne przygodne kontakty seksualne są przyczyną wielu niekorzystnych zjawisk zdrowotnych zarówno dla rodziców, jak i ich przyszłych dzieci. Powodem tego są choroby przenoszone drogą płciową (HIV, opryszczka narządów płciowych, kiła, rzęsistkowica, wirusowe zapalenie wątroby typu B lub C). W działaniach profilaktycznych zasadne jest kierowanie się odpowiedzialnością.
Nie sposób nie zapytać również o to, jakie zagrożenia niesie antykoncepcja hormonalna?
– Jedno z największych zagrożeń, to gdy kobieta stosuje antykoncepcję już w trakcie ciąży. Dzieje się tak np., gdy środek „zawiedzie”, poczyna się dziecko, a kobieta nieświadoma tego nadal stosuje dany preparat. Możliwe szkodliwe działanie na dziecko stwierdzono szczególnie między 7. a 16. tygodniem rozwoju płodowego. Długotrwała ekspozycja dziewczynek w okresie embrionalnym na gestageny może doprowadzić do wystąpienia u nich cech wirylizacji (maskulinizacji). Natomiast nadmierna ekspozycja na estrogeny w okresie płodowym w przypadku chłopców może doprowadzić do niedorozwoju jąder oraz zmniejszenia liczby plemników, a w konsekwencji do niepłodności, a u dziewczynek do wcześniejszego dojrzewania płciowego oraz częstszego występowanie endometriozy i raka piersi w przyszłości. Co znamienne, z praktyki neonatologów wynika, że matki z nieustabilizowaną sytuacją życiową – panny, młodociane, w nietrwałych związkach, są bardziej zestresowane i to również odbija się negatywnie na przebiegu ciąży, gdyż częściej rodzą wcześniaki.
Co zatem można i należy – według Pani Doktor – robić, aby dotrzeć do tych wielu zapewne trochę osamotnionych i zagubionych kobiet oraz przyszłych ojców z przekazem o odpowiedzialności prokreacyjnej?
– Dużym zaskoczeniem była dla mnie informacja, że około połowy ciąż w Polsce jest nieplanowanych. Dziecko w fazie embrionalnej i zarodkowej – czyli wtedy, gdy nieplanująca poczęcia dziecka kobieta nie jest jeszcze świadoma jego istnienia – jest najbardziej wrażliwe na czynniki uszkadzające. Całkowicie zaniedbana jest też opieka prekoncepcyjna. Szczególnie ważna jest zatem znajomość swojej płodności, świadomość, w jakim momencie cyklu kobieta aktualnie się znajduje, a przez to wczesne rozpoznanie nawet nieoczekiwanej ciąży. Podsumowując, po pierwsze, trzeba znać fizjologię płodności i metody jej rozpoznawania. Ponadto dbać o to, aby przejawiać w swoim życiu postawę odpowiedzialności. Warto również zdobyć wiedzę na temat opieki prekoncepcyjnej realizowanej przed poczęciem dziecka. Jako lekarz i kobieta dodam jeszcze, że w tym wszystkim najważniejsze jest, aby kierować się miłością, która nie dopuszcza do wyrządzania szkody drugiemu człowiekowi, zwłaszcza gdy jest nim małe, bezbronne dziecko.