Znak narodowej chwały

Środa, 15 czerwca 2016 (18:34)

Zima 1945 r. Generał Stanisław Maczek składa wizytę w Paryżu arystokratycznej rodzinie pułkownika Poniatowskiego. Wręcza potomkowi królewskiej rodziny Order Virtuti Militari przyznany pośmiertnie jego synowi, który poległ nad Mozą w czasie odpierania ataku niemieckiego. Historia zatoczyła koło. Przodek młodego bohatera, książę Józef Poniatowski, był faktycznym inicjatorem ustanowienia orderu i jego kawalerem; Andrzej Poniatowski, wstępując w szeregi 1. Dywizji Pancernej, chciał pokazać, że choć nie znał już języka polskiego, zachował serce polskie i miłość do tradycji wojskowej.

Virtuti Militari, najbardziej zaszczytny polski order wojskowy, można było zdobyć tylko krwią przelaną za Polskę. Krzyż na błękitno-czarnej wstążce przyznawano najdzielniejszym żołnierzom za dokonanie wyjątkowego czynu na polu bitwy.

Zwycięstwo pod Zieleńcami

Najstarszy przyznawany dziś na świecie order wojskowy ustanowił król Stanisław August Poniatowski po zwycięstwie wojsk polskich nad armią rosyjską pod Zieleńcami 18 czerwca 1792 roku. Było to wydarzenie symboliczne – pierwsza od ponad stu lat wiktoria nad wschodnim imperium, odniesiona nad trzykrotnie liczniejszym wrogiem. Dowodzący wojskami polskimi książę Józef Poniatowski dla podniesienia morale odradzającej się armii zażądał od króla wprowadzenia nowego orderu wojennego.

Pierwsze nadania za kampanię 1792 roku odbyły się kilka dni po bitwie, w Ostrogu na Wołyniu. Order miał na początku owalny kształt i wykonany był ze złota lub ze srebra. Na awersie widniał monogram królewski, zwieńczony koroną, pod nim dwie skrzyżowane gałązki palmowe przewiązane wstążką. Na rewersie znalazł się napis: „Virtuti Militari” – cnocie wojskowej i dwie gałązki palmowe.

Listę pierwszych kawalerów orderu otwierał książę Józef Poniatowski. Odznaczeni oficerowie otrzymywali patent podpisany przez monarchę z podkreśleniem, że krzyż przyznaje się „w celu wynagrodzenia zasługi, męstwa w boju i biegłości w sztuce wojennej”.

Zanim konfederacja targowicka zniosła go na żądanie Katarzyny II, zdążono jeszcze opracować statut Wojennego Orderu Virtuti Militari, zaprojektować nową formę orderu w kształcie krzyża, jaką ma do dziś, i wprowadzić podział na klasy: I – Krzyż Wielki z Gwiazdą (dla wodza), II – Krzyż Komandorski, III – Krzyż Kawalerski, IV – Krzyż Złoty, V – Krzyż Srebrny.

Joanna Żubrowa – markietanka z orderem

Order powrócił wraz z utworzeniem Księstwa Warszawskiego, książę Poniatowski reaktywował w 1806 roku kapitułę. Wśród osób odznaczonych w okresie Księstwa 2566 krzyżami wojskowymi, często na polu bitew toczonych przez Polaków u boku cesarza Napoleona I, znalazła się pierwsza kobieta – sierżant 17. pułku piechoty Joanna Żubrowa. Zasłużyła się w czasie walk o twierdzę Zamość w maju 1809 r., w kampanii przeciwko Austrii. Prowadząc garść żołnierzy, jako pierwsza wdarła się sekretną furtką za wały, torując drogę głównym siłom.

Komisja przedstawiła Żubrową do odznaczenia Virtuti Militari, ale sprzeciwili się oficerowie, więc książę Józef zaproponował markietance nagrodę pieniężną. „Wzgardziłam nikczemnem proponowaniem, bo ja nie walczyłam za pieniądze, ale za honor Ojczyzny! Walczyłam jako Polka, ale nie jako najemnica, chociaż nie dacie Krzyża, służyć będę i mieć Krzyż będę” – uniosła się honorem pani sierżant. Doczekała się odznaczenia w czasie wyprawy Napoleona na Rosję, okrywając się męstwem pod Bychowem Starym.

W Postaniu Listopadowym krzyż polskiego orderu wojskowego zawisł na piersiach 3863 żołnierzy walczących z wojskami rosyjskimi, szczególnie bohaterów bitwy pod Olszynką Grochowską z 4. pułku piechoty. W Powstaniu Styczniowym nie był nadawany.

Honory dla 14-latka

Znak męstwa wojskowego odrodził się 1 sierpnia 1919 r., Sejm postanowił, że będzie przyznawany też za czyny bojowe „w imię dobra i niepodległości Polski” dokonane przed tą datą. W ten sposób udekorowano Virtuti Militari sędziwych weteranów styczniowego zrywu i żołnierzy walczących o wolną Polskę w latach 1914-1919 w różnych formacjach niepodległościowych. Do 1 września 1939 r. nadano go 8389 osobom. Byli wśród nich przedstawiciele znamienitych rodów, jak Stanisław Wilhelm Radziwiłł, adiutant Marszałka Józefa Piłsudskiego, poległy w kwietniu 1920 r. pod Malinem z rąk bolszewików, i szeregowiec, kowal z zawodu, bohater zaciętych walk o Radzymin, który szablą powalił sześciu bolszewików, a kiedy rzucił się na niego komisarz z rewolwerem, wydarł mu broń i zastrzelił.

Po raz pierwszy Order Virtuti Militari zaczęto nadawać miastom: uhonorowany został Lwów za obronę przed Ukraińcami w listopadzie 1918 roku i Verdun – symbol męstwa Francuzów w I wojnie światowej. W 1939 roku generał Władysław Sikorski przyznał order Warszawie za niezwykłe męstwo podczas Września.

Srebrny Krzyż Virtuti Militari otrzymało przed wojną 14 księży, wśród nich ks. bp Władysław Bandurski, kapelan legionowy, i pośmiertnie ks. Ignacy Skorupka, bohater Cudu nad Wisłą. Najmłodszym w historii kawalerem orderu został 14-letni Antoni Petrykiewicz, obrońca Lwowa, który zmarł po odniesieniu ciężkich ran podczas osłaniania odwrotu swego oddziału na Persenkówce. Tak Ojczyzna nagradzała swoich obrońców.

Małgorzata Rutkowska